Віртуальны праект да 120-годдзя з дня нараджэння Сяргея Міхайлавіча Новіка-Пяюна
27 жніўня 1906 года ў вёсцы Лявонавічы Слуцкага павета, Мінскай губерніі (цяпер Нясвіжскі раён, Мінская вобласць) у небагатай сялянскай сям’і нарадзіўся паэт, празаік, драматург, кампазітар, мастак, культурна-асветны дзеяч Новік Сяргей Міхайлавіч, чые творы нам вядомы пад псеўданімамі Алесь Бярозка, Малады Дзядок, Н.Сяргееў, Новик-Пяюн Сергей, Новік-Пяюн Сяргей, С.Каліноўскі, С.Пяюн, С.Стапанчык, Сяргей Пяюн, Dzіecko Pomorza, GGlos Swіeckі, Krasnoludek, Krasnoludek z Borow, Od naszego morza, Stary Dzіadok, Tucholskіch.
Карціна С.М.Новіка-Пяюна “Наша родная хатка ў Лявонавічах”
Аўтабіяграфія
З самага маленства Сяргей пастаянна чуў песні. Хораша спявалі яго маці, бацька, сёстры. Аднавяскоўцы звалі іх “пяюнкамі”. Хлопчык меў здольнасці да навукі, таму бацькі зрабілі ўсё магчымае, каб сын атрымаў адукацыю. У 1918–1924 гг. ён вучыўся ў Нясвіжскай гімназіі, дзе, здаючы экзамены экстэрнам, “скакаў” праз клас. У 1925-1926 гг. быў слухачом беларускіх настаўніцкіх курсаў у Вільні, атрымаў званне беларускага настаўніка. Падчас навучання захапляўся маляваннем, браў дадаткова ўрокі жывапісу ў мастака Мікалая Літвіненкі, майстэрству ігры на скрыпцы яго вучыў вядомы скрыпач Тадэвуш Тадроўскі, музычную адукацыю атрымаў у прафесара Віленскай кансерваторыі Кацярыны Плішка-Банасевіч.
Рукапіс “Псіхалогія”
Сшытак рукапісны “Сочинения 1921-1934 гг.”
Альбом з малюнкамі С.М.Новіка і дароўным надпісам выкладчыка малявання М.Ц.Літвіненка
Скрыпка. Належала С.М.Новіку-Пяюну
Яшчэ падчас вучобы ў Нясвіжскай гімназіі юнак захапіўся паэзіяй. Вершы ён пачаў пісаць у 1921 г. З 1925 г. паэт-пачатковец стаў выступаць
з вершамі ў віленскіх газетах і часопісах, звычайна падпісваючы іх псеўданімам Малады Дзядок. Так у 1925 г. ў часопісе “Студэнцкая думка” ўпершыню быў надрукаваны верш пад назвай “Не бядуй”.
У 1926 г. Сяргей Новік вярнуўся з Вільні ў родную вёску Лявонавічы і стварыў там хор (з 1963 г. – народны). Шмат жадаючых спяваць знайшлося і ў навакольных вёсках – Лазавічах, Габрунах, Смалічах. 18 ліпеня 1926 года адбылася першая рэпетыцыя. Потым быў створаны драматычны гурток, гурток Таварыства беларускай школы, з’явілася беларуская бібліятэка, неафіцыйна адчыніла дзверы ў Лявонавічах пачатковая беларуская школа. Спачатку збіраліся ў бацькоўскай хаце, потым у так званым “магазіне” – памяшканні, дзе сыпалі збожжа. Было цеснавата, таму вырашылі пабудаваць Народны Дом. Людзі з розных вёсак ахвотна ахвяравалі грошы і за два тыдні ўзвялі невялічкі будынак. Сіламі мясцовай моладзі паставілі купалаўскую “Паўлінку”. Як рэжысёр Сяргей Міхайлавіч дэбютаваў у роднай вёсцы Лявонавічы пастаноўкай п’есы Францішка Аляхновіча “Птушка шчасця”, дзе сыграў галоўную ролю селяніна Янкі.
Такая актыўнасць на ніве беларускай культуры прыйшлася не даспадобы польскім уладам. За пракамуністычную дзейнасць і стварэнне тайнай школы 1 снежня 1926 года маладога настаўніка выклікалі ў пастарунак у Салтанаўшчыну і выслалі ў польскі горад Свеце над Віслай. Там, у Памор’і, ён пражыў пяць год, працаваў настаўнікам.
У першай высылцы Сяргей Новік напісаў свае славутыя “Зорачкі” – песню, што набыла шырокую папулярнасць у Заходняй Беларусі ў давераснёўскі час. Гісторыя стварэння была цікавай. Сяргей у Польшчы сябраваў са скрыпачом Феліксам Балінскім і ўкраінскай піяністкай Галяй Перыдкіўнай. Вось аднойчы яны гулялі ўтраіх вечарам па вуліцы. Сяргей заўважыў, што сябры яго пакахаліся, таму не надта ім назаляў. Вярнуўся ў самоце дадому, хацеў напісаць ліст у Лявонавічы, а адбылася песня “Зорачкі”. Сам тэкст пад назвай “На выгнанні” быў пазней надрукаваны ў газеце “Беларуская крыніца”. Гэта песня перакладзена на рускую, украінскую і польскую мовы. У час вайны яна была папулярнай сярод вязняў фашысцкіх лагераў. Паколькі ж імя Новіка-Пяюна доўга было забаронена, Рыгор Шырма пазней выдаў “Зорачкі” як народную песню паланянак, вывезеных фашыстамі на работу ў Германію.
Рукапіс “Зорачкі”
Ноты да песні “Зорачкі”
У 1927–1931 гг. Сяргей Новік супрацоўнічаў з віленскім часопісам для дзяцей “Заранка” (галоўны рэдактар Зоська Верас), займаўся яго афармленнем. Асобнымі выданнямі ў 1927 г. выйшлі яго п’есы “Цудоўная ноч” і “Ёлка Дзеда Мароза”, у зборніку “Сцэнічныя творы” – п’еса “Пакой у наймы”. Даследчыкі адзначаюць, што гэтым раннім творам уласцівыя шчырасць і непасрэднасць.
Часопіс “Заранка” з п’есай С.М.Новіка-Пяюна “Ёлка Дзеда Мароза”
Фатаграфія. Сяргей Новік-Пяюн і Зоська Верас
31 ліпеня 1931 г. Сяргей Міхайлавіч вяртаецца на радзіму, дзе зноў быў арыштаваны і высланы пад нагляд паліцыі ў Слонім, яму было забаронена жыць бліжэй за сто кіламетраў ад тагачаснай польскай мяжы. Тут 25-гадовы юнак сустрэўся з многімі сваімі аднадумцамі, пазнаёміўся з Гальяшом Леўчыкам. Разам з жонкай Людмілай у 1938-1939 гг. выдаваў польскамоўную газету “Gazeta Slonіmska”.
Верасень 1939 г. паэт сустрэў у баранавіцкай турме, куды трапіў пасля чарговага арышту польскімі ўладамі. Вызвалены Чырвонай Арміяй. Пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР, у 1940 годзе, Сяргей Міхайлавіч працуе інспектарам павятовага аддзела народнай асветы па культасветных установах. Пасля разам з вучоным-археолагам Стаброўскім арганізоўвае гісторыка-краязнаўчы музей і гарадскую бібліятэку.
Фатаграфія. Сяргей Новік-Пяюн, Эльміра Стаброўская і Іосіф Стаброўскі
У маі 1941 г.Новік-Пяюн быў прызваны ў армію, служыў у Гродна. У пачатку вайны вярнуўся ў Слонім, працаваў дырэктарам музея, рабіў усё магчымае, каб захаваць унікальныя экспанаты музея, найбольш каштоўныя кнігі з бібліятэкі. Многае ўдалося схаваць. А ў падвале музея зрабілі тайны ход, адкуль можна было збегчы ў лес. Там жа захавалася пішучая машынка, папера, медыкаменты, якія пры патрэбе выкарыстоўвалі партызаны. Сам Новік-Пяюн дапамагаў народным мсціўцам распаўсюджваць лістоўкі.
Па даносе здрадніка 26 лістапада 1943 г. Сяргей Міхайлавіч быў схоплены Слонімскім гестапа і апынуўся ў Баранавіцкай фашысцкай турме.
На трэці дзень пасля арышту быў вынесены смяротны прыгавор. Яго расстрэльвалі не раз і не два… Ажно сем разоў вадзілі на расстрэл, але стралялі спецыяльна міма, а потым зноў у турму на дапрос. Седзячы ў вязніцы, Новік-Пяюн захварэў. У студзені 1944 г. ён у бяспамяцтве трапіў у турэмную бальніцу. Урач паставіў дыягназ: сыпны тыф. Сярод медыцынскага персаналу знайшліся людзі, якія не толькі паставілі Сяргея Міхайлавіча на ногі, але і пратрымалі ў бальніцы ажно паўгады. Пасля акрыяння, яго накіроўваюць у Калдычэўскі канцлагер пад Баранавічамі. Катаванні, голад, знясільваючая праца на торфараспрацоўках, смерць жонкі…
У канцлагеры Сяргей Міхайлавіч не меў ні паперы, ні алоўка. Але нават ва ўмовах Калдычэва “напісаў” (вывучыў напамяць) 2 вершы: “Прысяга”
і “Не гудзе зялёная дубрава” (верш прысвечаны памяці закатаваных сяброў). Усяго ж за час, праведзены ў гітлераўскіх турмах, ён стварыў больш
за 20 вершаў. Праз 50 гадоў гэтыя вершы выйдуць з друку асобным зборнікам пад назвай “Песні з-за кратаў”.
Ліст “В Колдычевском лагере”
Рукапіс “Памяць стукае ў сэрца”. Урывак з успамінаў аб Калдычэўскім лагеры
1 ліпеня 1944 г. вязняў Калдычэва (600 чалавек) пастроілі ў калону, пагналі ў бок Слоніма на расстрэл, затым – у накірунку Зельвы. Дарога ішла праз лес. Раптам застракаталі кулямёты і аўтаматы. Партызаны прыйшлі на дапамогу. Сяргей Новік-Пяюн быў паранены, прыкінуўся мёртвым, што яго і выратавала.
Пасля вызвалення працаваў дырэктарам Слонімскага гісторыка-краязнаўчага музея, маляваў, пісаў вершы. 14 снежня 1944 г. па ілжывым даносе без прад’яўлення афіцыйных абвінавачванняў С.Новік-Пяюн быў арыштаваны органамі НКУС і высланы на 10 гадоў на Калыму.
У гэты час былі напісаны вершы “Калі душу мне сум агорне”, “Жыццё прамінае”, “Беларуская мова мая” і інш. Адзін з самых моцных вершаў паэта, напісаны збалелым ад несправядлівасці сэрцам – “Ноч у камеры”.
З 1953 г. па 1958 г. горкі лёс кідае Сяргея Міхайлавіча на Якуцкія лесапавалы, шахты, руднікі. Працуе лесарубам, шахцёрам, драбільшчыкам руды, рэгістратарам у паліклініцы. У гэты перыяд жыцця на Калыме вершы і артыкулы Новіка-Пяюна на рускай мове друкаваліся ў газетах “Социалистическая Якутия”, “Молодой коммунист”, “Молодёжь Якутии”, “Северная заря”.
Працоўная кніжка на імя Новіка Сяргея Міхайлавіча
Пасведчанне на імя Новіка Сяргея Міхайлавіча аб тым, што ён з’яўляецца супрацоўнікам рэдакцыі газеты “Моладзь Якуціі”
Газета “Северная заря” з артыкулам С.Новіка “Эсперанто – язык дружбы”
Машынапіс “Нера вечером”
Машынапіс “На берегах Лены”
Ноты “Над Амурам”
У высылцы паэт захапіўся эсперанта (міжнародная мова), арганізаваў гурток для якуцкіх дзяцей у школе пасёлка Усць-Нера, у якім пражываў на вольным пасяленні. Новік-Пяюн – аўтар міжнароднага гімна эсперантыстаў.
Рукапіс “Песня юных эсперантистов”
Паштоўка віншавальная да Сяргея Міхайлавіча на мове эсперанта
Сябры ў Беларусі рабілі ўсё магчымае, каб вызваліць Новіка-Пяюна, але доўгі час іх намаганні былі марнымі. Нарэшце ў 1958 г. ён быў рэабілітаваны і ў 1959 г. вярнуўся ў Беларусь. Жыў у Слоніме, Нясвіжы, пасля – у Мінску. Доўгі час не было ў Сяргея Міхайлавіча ўласнага жытла – бадзяўся па інтэрнатах, начаваў у сяброў, здымаў вугал. Чыноўнікі баяліся браць яго на працу. У адчаі ён напісаў пісьмо Сяргею Восіпавічу Прытыцкаму. Адказ прыйшоў праз месяц, а ў ім паведамленне, што выдзяляюць аднапакаёвую кватэру ў Мінску ў доме на вуліцы Купрыянава, 9. Таксама яму дазвалялася займацца педагагічнай працай.
Сяргей Міхайлавіч стварыў у сваёй кватэры клуб для дзяцей “Не разліць вадой”, дзе ён вучыў іх маляваць, расказваў розныя гісторыі і чытаў свае вершы. Да яго прыходзілі класамі і паасобку, як да мастака і аўтара дзіцячых кніжак. Ён вельмі любіў займацца з дзецьмі, часта ездзіў у школу ў Лявонавічы, у Слонім, знаходзіў там таленавітых дзяцей, друкаваў маленькія кніжачкі з вершамі і апавяданнямі, каб зацікавіць ствараць вершы на беларускай мове.
Фатаграфія “Новік-Пяюн Сяргей з вучнямі 6 класа”
Сяргей Міхайлавіч пражыве 88 гадоў і складзе багата песень і вершаў, якія знітуюцца ў кнігі: зборнік паэзіі “Заўсёды з песняй” (1984), кніжкі вершаў для дзяцей “Зорачкі ясныя” (1986), зборнік “Песні з-за кратаў” (1993), успаміны пра Я.Купалу, Г.Леўчыка, Я.Карскага, І.Стаброўскага. Ім былі перакладзены на беларускую мову творы А.Пушкіна (“Русалка”), Л.Талстога (“Першы вінакур”), польская камедыя “Муж у ветлівасці” А.Абрамовіча і Р.Рушкоўскага. У 1984 г. ён стаў членам Саюза пісьменнікаў БССР. У сваіх паэтычных творах Сяргей Новік-Пяюн пісаў пра перажытае ім у астрогах, лагерах, ссылках. Паэтычныя радкі яго тужлівыя і ўзнёслыя, гаротныя і вясёлыя, прасякнуты пяшчотай да Бацькаўшчыны, верай у заўтрашні дзень.
Кніга “Песні з-за кратаў” з дароўным надпісам С.М.Новіка-Пяюна Нілу Гілевічу
Рукапіс. Пераклад С.М.Новіка твора Л.М.Талстога “Першы гарэльнік”
Кніга “Заўсёды з песняй” з дароўным надпісам С.М.Новіка-Пяюна А.С.Васілевіч
Рукапіс “Заўсёды з песняй”
С.М.Новік-Пяюн нам вядомы і як песеннік – напісаў каля 100 песень. А такія з іх, як “Зорачкі” і “Над Шчарай” (“Слонімскі вальс”) трапілі ў разрад народных. Да фільма “Боль мой – Хатынь” (1969) ім была напісана песня “Сэрца, не плач!”, сам аўтар прыняў удзел у здымках фільма. У 2007 г. у межах серыі “Беларускі музычны архіў” адбылася прэзентацыя дыска Сяргея Новіка-Пяюна “Дні лятуць (песні з-за кратаў)”, прысвечанага 100-годдзю нараджэння паэта.
Ноты “Над Шчарай. Вальс”
Ноты “Раманс”
26 жніўня 1994 г. сэрца беларускага паэта спынілася. Пахаваны на могілках у роднай вёсцы Лявонавічы 28 жніўня 1994 г.
Пасля смерці Сяргея Міхайлавіча яго спадкаемца Вольга Міхайлаўна Сугойдзь-Зубовіч перадала ў фонды Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры архіў і асабістыя рэчы паэта. Дзякуючы гэтаму на дадзены момант калекцыі нашага музея налічваюць каля 2300 прадметаў, звязаных з жыццём і творчасцю Сяргея Міхайлавіча Новіка-Пяюна. Шматлікія з іх адзначаны асабістым штампам паэта, сведчаць аб прыналежнасці да яго архіва. Самі пячаці захоўваюцца ў нашым музеі ў калекцыі “Сфрагістыка” – 41 адз.
Сярод перададзеных матэрыялаў трэба адзначыць вялікую колькасць кніг як з асабістым штампам паэта (211 адз.), так і з аўторафамі розных аўтараў, падараваных Сяргею Міхайлавічу на добры ўспамін (183 адз.). Усе яны складалі даволі багатую бібліятэку пісьменніка.
Са спадчыны С.Новіка-Пяюна як мастака захоўваецца няшмат работ: шэсць альбомаў з акварэльнымі малюнкамі перыяду навучання, некалькі аркушоў графічных і дзве жывапісныя работы.
Акрамя гэтага фонды музея ўтрымліваюць вялікія калекцыі віншавальных паштовак, рукапісаў, дакументаў, фотаздымкаў, асабістых рэчаў.
Асабісты штамп паэта
Пячаць. Належала С.М.Новіку-Пяюну
Кніга “Школьны спеўнік”
Гармонік губны. Належаў С.М.Новіку-Пяюну
Пейзаж. Намаляваны С.М.Новікам-Пяюном
Каляндар. Належаў С.М.Новіку-Пяюну
Акуляры. Належалі С.М.Новіку-Пяюну
Гадзіннік наручны “ЗИМ”. Належаў С.М.Новіку-Пяюну
Запінка. Належала С.М.Новіку-Пяюну
Вялікае, шматпакутнае жыццё пражыў С.М.Новік-Пяюн. З годнасцю прайшоў ён праз самыя цяжкія выпрабаванні, наканаваныя яму лёсам, застаўшыся ў памяці як выбітны беларус з цяжкім лёсам.
Матэрыял падрыхтавала Анастасія Каралёва,
вядучы навуковы супрацоўнік аддзела ўліку, навуковай апрацоўкі і захоўвання фондаў
